Verndun arnarins

Friðun | Verndun | Fuglaverndarfélagið | Samstarf | Árangur

Örninn friðaður 1913
Skömmu eftir aldamótin 1900 varð mönnum ljóst að arnarstofninn var hruninn. Meðal þeirra var danski fuglafræðingurinn Richard Hørring, sem ferðaðist um landið 1905–1908 og sá aðeins örfáa erni. Hann kom þessum upplýsingum áleiðis til tveggja helstu fuglafræðinga landsins: Bjarna Sæmundssonar, dýrafræðings, og Peter Nielsens, faktors í Árborg. Þeir beittu sér fyrir friðun arnarins á næstu árum en einnig fyrir afar mikilvægri heimildaöflun um erni og varp þeirra. Sú vinna lagði grundvöll að þekkingu okkar á arnarstofninum allt frá 1880 og fram yfir 1930.

Hinn 10. nóvember 1913 samþykkti Alþingi lög um friðun fugla og eggja. Merkustu nýmæli þeirra voru alfriðun arna í fimm ár frá og með 1. janúar 1914, og höfðu þau ákvæði verið sett í frumvarpið fyrir tilstilli þeirra Bjarna Sæmundssonar og Peters Nielsen. Slíkt var einsdæmi á þessum tíma og reyndar í fyrsta sinn sem örninn var friðaður í nokkru landi. Um þetta leyti voru síðustu ernirnir að deyja út á Bretlandseyjum og Norðmenn ofsóttu erni af kappi, greiddu reyndar verðlaun fyrir arnardráp allt til 1968.

Í nefndaráliti með friðunarfrumvarpinu haustið 1913 kom fram að örninn væri nú mjög sjaldgæfur orðinn og það verði „að teljast óviðfelldið að örninn verði hér útdauður með öllu.” En þingmenn vildu ekki „alfriða hann til langframa, einungis reisa skorður við því að honum sé gjöreytt.”

Friðaður skamman tíma í senn
Þegar friðun arnarins rann út í ársbyrjun 1919 samþykkti Alþingi, án mikillar umræðu, að friða örninn næstu 10 árin. Þessi lög voru síðan framlengd til 10 ára í senn allt til 1954 en þá var örninn friðaður ótímabundið eins og aðrir fuglar sem menn vildu banna veiðar á. Eftir á að hyggja hefur það verið snjallt herbragð af þeim sem friða vildu örninn að gera það einungis fá ár í senn og slá þar með vopnin úr höndum þeirra sem mótfallnir voru friðun ránfugla til langframa.

Í hættu í hálfa öld – þrátt fyrir friðun
Þegar ernir voru friðaðir árið 1914 er talið að í landinu hafi verið innan við 40 pör. Fuglunum hélt áfram að fækka fram yfir 1920, þrátt fyrir friðun, og útbreiðslan dróst saman. Stofninn var því aðeins um 25 og síðan 20 pör fram undir 1970, og innan við helmingur þeirra komu upp ungum árlega. Arnarstofninn virðist hafa náð að rétta lítillega úr kútnum milli 1920 og 1939 en það ár var stofninn í fyrsta sinn metinn af sæmilegri nákvæmni, í vettvangskönnun breskra stúdenta.

1945-1948
Örnum tók að fækka aftur um iðja 20. öldina þegar lögboðið var (1949 og 1957) að bera árlega út refaeitur. Þó refaeitrun væri bönnuð á varpsvæði arna á vestanverðu landinu var bannið virt að vettugi og ernir flögruðu í aðra landshluta og drápust þar af eitrinu.

Á árunum 1945 til 1948 ferðist Björn Björnsson, ljósmyndari frá Norðfirði víða um varpsvæði arnarins við Breiðafjörð. Honum ofbauð framganga manna gagnvart erninum og skeytingarleysi fyrir lögum og reglum; ernir voru vísvitandi drepnir, hreiður eyðilögð og lögboðin refaeitrun hafði orðið mörgum örnum að aldurtila á undangengnum árum. Björn sendi menntamálaráðuneytinu erindi um málið og í var þá sýslumönnum falið að brýna fyrir mönnum að virða friðunarákvæðin. Stjórnvöld skiptu sér að öðru leyti lítið af erninum en sáu þó til þess að hann væri áfram friðaður