Verndun arnarins

Friðun | Verndun | Fuglaverndarfélagið | Samstarf | Árangur

Fuglaverndarfélagið stofnað
Hinn 12. janúar 1963 boðuðu tveir læknar á Landakoti, þeir Björn Guðbrandsson og Úlfar Þórðarson, til fundar á Hótel Borg og stofnuðu Fuglaverndarfélag Íslands. Helsta markmið þessa félagsskapar var verndun arnarins og að „forða því, að þessi stóri og tígulegi fugl yrði aldauða hér á landi” eins og segir í ávarpi Björns á fundinum (linka í það). Stofnfélagar voru allt þjóðþekktir einstaklingar og flestir háskólaborgarar. Læknar og lögfræðingar voru fjölmennastir í þessum hópi enda fæddist hugmyndin að félaginu á kaffistofunni á Landakotsspítala. Fyrstu hugmyndir um stofnun fuglaverndarfélags voru raunar miklu eldri, því að í ársbyrjun 1913 birtist hvatningargrein um þetta efni í Ísafold eftir breskan fuglaskoðara, Edmund Selous að nafni. Þá starfaði hér um hríð kringum 1940 fuglavinafélagið Svanur.

Björn Guðbrandsson & Fuglaverndarfélagið
Björn Guðbrandsson var lífið og sálin í Fuglaverndarfélaginu í áratugi og fór þá í fjölmarga leiðangra um arnarslóðir. Á myndinni til hægri sést hann skyggnast eftir örnum á ónefndum stað við norðanverðan Breiðafjörð sumarið 1968. Ljósmynd eftir Hjálmar R. Bárðarson.

Ávarp Björns Guðbrandssonar á stofnfundi Fuglaverndarfélagsins 12. janúar 1963
Það er staðreynd, að félag er áhrifameira en tilraunir einstaklinga til að fá einhverju áorkað á þessu sviði sem öðru. Hér er ekki og hefur aldrei verið mikill áhugi á náttúruvernd eða skipulagi til náttúruverndar. Það merkasta, sem ákveðið hefur verið til þessa, er friðun Eldeyjar, en hún mun hafa komist í framkvæmd fyrir atbeina örfárra manna, sem tókst að sannfæra ríkisstjórnina um nauðsyn löggjafar í þessa átt.

Það, að landið er víðáttumikið og strjálbýlt, hefur komið í veg fyrir stórkostlega röskun á fuglalífinu. Einni fuglategund fer þó ört fækkandi, svo að hætta er á að hún útrýmist algjörlega, en það er örninn.
Agnar Ingólfsson náttúrufræðingur hefur safnað öllum þeim gögnum, sem fáanleg eru um íslenska örninn, sögu hans og útbreiðslu. Agnar er nú að skrifa bók um þetta sem mun koma út á næstunni og verður hin merkasta.
Um aldamótin 1900 verpti örn í öllum sýslum landsins, en þá hófst hin mesta eituralda, voru hræ eitruð með strychnin dreifð út um víðavang. Á fáum árum dó örninn út í öllum landsfjórðungum nema Vesturlandsfjórðungi.

Árið 1959 fór Agnar í ferð um Vesturland til að kynna sér, hversu á að giska margir ernir væru þar. Hann sendi menntamálaráðuneytinu skýrslu um þetta. Þá voru verpandi 8 pör alls og ein 8 eða 10 hjón önnur, sem af einhverjum orsökum höfðu ekki orpið. Athugun sumarið 1962 sýndi, að ekki komu ungar nema úr 5 til 6 hreiðrum. Eitrið er versti óvinurinn. 1961 til 1962, er vitað um 4 til 5 erni, sem drápust af eitri.

Af hálfu ríkisvaldsins, Náttúruverndarráðs eða Fuglfriðunarnefndar hefur ekkert verið gert, en í lögum nr. 52 um eyðingu refa og minka frá 28. maí 1957 – er í 11. gr. gert að skyldu að bera út eitur.

Það vita allir, að erni hefur verið grandað og eggjum spillt af manna völdum, en samkvæmt upplýsingum hefur maður aldrei verið lögsóttur eða dæmdur fyrir að granda erni eða spilla hreiðri hans.

Við höfum undanfarin ár haft samband við bændur sunnan Gilsfjarðar og sent þeim smágjafir. Á einum stað vissum við um lítinn hólma, sem örn verpti í, en grunur lék á, að eigendur hefðu spillt hreiðrunum 2 undanfarin ár. Þegar bóndinn fékk greiðslu fyrir hólmann, lofaði hann að sjá um að enginn spillti hreiðrinu, og í ágústlok voru 2 fullvaxnir arnarungar við hreiðrið. En frá Austur-Barðaströnd bárust þær fréttir, að tveim hreiðrum hefði verið spillt sl. sumar.

Það er því tvennt, sem verða að gera og það strax: að banna algjörlega að bera út eitur eða að eitra undir vissum kringumstæðum, en því er aldrei framfylgt hér, enda engin slík reglugerð til. Í öðru lagi verður að breytast afstaða bændanna, sem lönd eiga, þar sem örn verpir. Bændur verða að fá borgað fyrir að líta eftir, að unga komist upp og að hreiðrum sé ekki spillt, og þetta á fyrst og fremst að vera hlutverk umrædds félags að sjá um.

Það verður að hafa náið eftirlit með hreiðurstöðum, og greiða bændum fyrir, þannig að þeir skoði örninn sem hlunnindi, en ekki sem varg. Aðeins með þessu móti er hægt að forðast, að eins fari fyrir erninum og geirfuglinum, en það þarf gætni í þessu eins og öðru. Við megum ekki beina mikilli athygli að þessu, þannig að fólk fari að venja komur sínar um of á þessa staði, en styggð og ónæði þola ernir illa. Safnarar og náttúrufræðingar eru líka stórhættulegir.

En þetta er aðeins það fyrsta og það sem mest kallar að þeirra verkefna, sem bíða þessa félags. Þó þetta félag geri ekkert nema að forða því, að þessi stóri og tígulegi fugl yrði aldauða hér á landi, væri það ærið verk.