Arnarungar sem komust á legg í sumar voru 36 og hafa þeir ekki verið fleiri í manna minnum. Íslenski hafarnarstofninn telur nú um 65 pör og urpu 45 þeirra í vor. Varp misfórst hjá 19, þar á meðal hjá parinu sem fylgst var með á vefmyndavél Arnarsetursins.

Sjá nánar á  vef Náttúrufræðistofnunnar og visir.is.

Kristinn Haukur og Þorvaldur hjá Náttúrufræðistofnun
huga að erni sem fannst grútarblautur í okt. 2004.
Mynd: Daníel Bergmann

Ernir í vanda

Vorið 2003 náðist örn í Hvalfirði sem merktur hafði verið fjórum árum áður við norðanverðan Faxaflóa. Þessi örn hafði reyndar komist undir mannahendur rúmlega tveimur árum fyrr, þá grútarblautur, en var sleppt nokkru síðar eftir þvott á Náttúrufræðistofnun. Nú var fuglinn því miður of langt leiddur og drapst því á öðrum degi. Betur tókst til með þriggja ára gamlan fugl sem náðist grútarblautur í Selvogi í júlí 2003. Hann braggaðist vel eftir þvott og var þá sleppt. Enn einn grútarblautur fugl náðist í afskekktri eyju í Hvammsfirði í október 2004. Hafði hann komist í selshræ og var orðinn ófleygur. Að búningi að dæma var þetta fugl á fjórða vetri en hann fannst fyrir tilviljun er menn voru að huga að kindum. Þessum fugli var sleppt við Hvammsfjörð nokkrum dögum síðar eftir að grúturinn hefði verið þveginn úr honum. Loks náðist örn á fjórða vetri við Sogið í byrjun janúar 2005. Hafði hann farið úr liði á væng, sennilega eftir að hafa flogið á rafmagnslínu. Örninn var endurhæfður í Húsdýragarðinum er nýtur stuðnings Fálkans vegna verkefnisins “Villt dýr í hremmingum”. Dýralæknar í Víðidal komu fuglinum í liðinn og önnuðust meðferð ásamt starfsliði Húsdýragarðsins í samráði við breskan dýralækni. Margir sáu þennan fugl meðan hann dvaldist í garðinum en honum var sleppt 19. febrúar á sama stað og hann fannst: við Bíldsfell í Grafningi. Örninn var frelsinu feginn og virtist hafa náð sér að fullu; hann tók hraustleg vængjatök og flaug í nokkrum áföngum 2-3 km leið niður að Álftavatni. Lítið senditæki hafði verið fest á eina stélfjöður, svo hægt væri að fylgjast með fuglinum og koma til bjargar ef þörf væri.

Hugað var að erninum ellefu dögum eftir að honum var sleppt og heyrðist strax í sendinum er komið var austur að Sogi. Í ljós kom að örninn sat með þanda vængi til þerris á hraundrýli gegnt Alviðru. Af því mátti ráða að hann hefði nýverið blotnað við veiðar í ánni. Eftir stutta stund flaug fuglinn með kröftugum vængjatökum að ármótum Sogs og Hvítár og settist þar í hraunkanntinn. Órólegar syntu við árbakkann skammt frá en voru óhultar um sinn - konungur fuglanna lá á meltunni.

khs

Örninn Assa sem fannst við Sogið í janúar 2005
og fékk aðhlynningu í Húsdýragarðinum.
Mynd: Daníel Bergmann

Vorið 2004 var vitað um 44 arnarpör sem urpu og komu 25 þeirra upp 34 ungum. Ernir hreiðruðu nú um sig á gömlu setri á Suðurlandi sem staðið hefur autt í tæp 60 ár. Auk þess komust ungar upp annað árið í röð á setri norðanlands sem verið hafði í eyði í næstum 120 ár. Loks má geta þess að í fyrsta sinn frá því um miðja 19. öld komust arnarungar upp í Vestureyjum á Breiðafirði, þ.e. í Flateyjarhreppi hinum forna. Síðast var vitað um arnarunga á þeim slóðum árið 1848 en sá var reyndar drepinn og greiddi Framfarafélagið í Flatey 16 skildinga fyrir það verk.

Þrátt fyrir góð batamerki er íslenski arnarstofninn aðeins um þriðjungur þess sem hann var á seinni hluta 19. aldar er farið var að ofsækja erni skipulega með skotum og eitri. Þá er varpárangur arna hér á landi óviðunandi samanborið við nágrannalöndin, því aðeins 42% para (25 af 60) komu upp ungum sumarið 2004 og hefur það hlutfall verið svipað árum saman.

Arnarungar voru nú í fyrsta sinn litmerktir hér á landi á sama hátt og gert hefur verið annars staðar í Evrópu um langt skeið. Náttúrufræðistofnun Íslands og Fuglavernd hafa fylgst með viðgangi arnarstofnsins um áratugaskeið með dyggri aðstoð áhugamanna, m.a. þeirra Finns Loga Jóhannssonar og Hallgríms Gunnarssonar. Á undanförnum árum hefur Náttúrustofa Vesturlands í Stykkishólmi komið að þessu starfi og sumarið 2004 bættist Náttúrustofa Vestfjarða í Bolungavík í þennan hóp.

Fæðuval arna hefur verið rannsakað um langt skeið samhliða heimsóknum í hreiður til að merkja unga. Meðal athyglisverðra leifa sem fundust sumarið 2004 var hálfétinn minkur í hreiðri á Vestfjörðum. Minkar hafa fundist a.m.k. einu sinni áður í arnarhreiðri og auk þess hafa menn séð örn taka mink á sundi.

Hálfétinn minkur í arnarhreiðri á Vestfjörðum sumarið 2004
ásamt leifum af uppáhaldsbráðinni: fýl.
Ljósm. Kristinn Haukur Skarphéðinsson

Þeir sem verða varir við merkta erni eru vinsamlega beðnir að tilkynna það til Náttúrufræðistofnunar Íslands eða á netfangið Þetta tölvupóstfang er varið gegn ruslpósts þjörkum, Þú verður að hafa JavaScript virkt til að sjá það. .

khs

Að ofan: Sokkóttur örn

Fyrsti arnarunginn sem var litmerktur sumarið 2004: A7001/T6/25. Á hægra fæti ungans er merki sem auðkennir Ísland: rautt yfir bláu, ásamt hlaupandi númeri sem hægt er að lesa á með sterkum sjónauka. Á vinstra fæti er merki sem táknar merkingarárið (2004: ljósblátt) og þar er jafnframt einstaklingskódi. Ljósm. Kristinn Haukur Skarphéðinsson.

Merkin eru mikil og áberandi og hæfa því vel hinum sterklegu arnarklóm sem eru á stærð við hnefa skrifstofumanns. Draghnoð eru notuð til að loka merkjunum.
Ljósm. Kristinn Haukur Skarphéðinsson

Á síðasta starfsdegi sínum í vor (28. maí) samþykkti Alþingi frumvarp umhverfisráðherra um breytingu á villidýralögunum sem tryggja eiga verndun varpstaða arnarins. Annars vegar voru fest í lög ákvæði reglugerðar er varða umgengi við arnarhreiður. Þar gildir sú almenna regla að ekki skuli koma nær arnarhreiðrum en 500 m nema brýna nauðsyn beri til. Hins vegar er bannað að raska varpstöðum arna, hvort sem þeir eru í ábúð eður ei. Er það ákvæði tilkomið vegna hins svokallaða Miðhúsamáls en vorið 2003 sýknaði Hæstiréttur mann er ákærður var fyrir að hafa komið fyrir búnaði til að hindra arnarvarp á hefðbundnum varpstað. Hæstiréttur bar fyrir sig óskýrleika í þágildandi lögum. Lagabreytingin nú á að taka af allan vafa um friðhelgi arnarsetra.

Sjá lagagreinina í heild sinni