Morgunblaðið 21.02.04

Morgunblaðið og verndun arnarins hafa haldist í hendur svo að segja frá upphafi; hinn 10. nóvember 1913, nokkrum dögum eftir að Morgunblaðið hóf göngu sína, samþykkti Alþingi að friða örninn og gerðu Íslendingar það fyrstir þjóða. Allar götur síðan hefur Morgunblaðið sýnt verndun og viðgangi arnarins sérstakan áhuga; þar hafa birst ótal greinar um örninn og blaðið hefur verið vakandi yfir velferð hans. Nú síðast var fjallað um frumvarp umhverfisráðherra um ráðstafanir til verndunar arnarins á forsíðu hinn 18. febrúar og í leiðara daginn eftir. Morgunblaðið endur-speglar vilja mikils meirihluta þjóðarinnar sem vill tryggja þessum sjaldgæfa fugli viðunandi lífsskilyrði í landinu.

Í Morgunblaðinu í dag (20. febrúar) er frétt á bls. 11 sem virðist skrifuð af fréttaritara blaðsins í Stykkishólmi og byggist á viðtali við Ásgeir Gunnar Jónsson, formann félags æðarbænda við Breiðafjörð. Í fréttinni eru því miður nokkrar staðleysur sem síðan er lagt út af og gert mikið mál úr. Fjallað er um frumvarp sem umhverfis-ráðherra mælti fyrir á Alþingi í gær (19. febrúar) og snýst um breytingar á svonefndum villidýralögum (nr. 64/1994). Nokkur ákvæði þessa frumvarps fjalla um sértækar aðgerðir til verndunar arnarins. Tilefnið er dómur Hæstaréttar vorið 2003 er sýknaði mann af því að hafa raskað gamalgrónum varpstað í þeim tilgangi að koma í veg arnarvarp. Frumvarpinu er ætlað að eyða lagaóvissu sem af hlaust við þennan dóm en að öðru leyti eru litlar breytingar gerðar á núverandi fyrirkomulagi hvað varðar verndun arna og varpstaða þeirra.

Í fyrrnefndri frétt Morgunblaðsins minnist Ásgeir Gunnar á örninn og meint tjón af hans völdum í æðarvörpum. Hér verður ekki fjallað um það álitamál en það hefur verið bitbein æðarbænda og stjórnvalda um langt skeið. Því miður gætir misskilnings hjá fréttaritara Morgunblaðsins í Stykkishólmi og viðmælanda hans varðandi fyrir-hugaðar lagabreytingar:

1. Fullyrt er að allur umgangur verði bannaður nær varpstöðum arna en 500 m á tímabilinu 15. mars – 15. ágúst og eigi það við um öll svæði þar sem vitað er til að örn hafi orpið og skipti ekki málið hvort örninn hafi ekki orpið þar í tugi ára. Þetta er rangt – umrætt nálgunarbann á einungis við þá varpstaði þar sem örninn er með varp hverju sinni.

2. Fullyrt er að 500 m verndarsvæði umhverfis arnarhreiður geti haft það í för með sér að eigandi geti ekki farið út í sínar eyjar allt sumarið ef arnarhreiður er í eyjunum. Þetta er líka rangt, því sérstaklega er tekið fram að heimilt verði að nýta hlunnindi að því tilskildu að menn sýna sérstaka varfærni en ákvæðið er svohljóðandi: “Óheimilt er frá 15. mars til 15. ágúst að koma nær arnar-hreiðrum en 500 m nema brýn nauðsyn beri til, svo sem vegna lögmætra nytja sem ekki er hægt að stunda á öðrum árstíma, enda sýni menn ýtrustu varfærni og forðist að trufla fuglana.” Þess má geta að samhljóða ákvæði hafa verið í gildi varðandi umgengni manna við arnarhreiður síðan 1996 (sbr. reglugerð nr. 252/1996 um verndun tiltekinna villtra fuglategunda, friðlýsingu æðarvarps o.fl.), svo hér er engin breyting gerð að öðru leyti en því að texti reglugerðar-innar er lögfestur. Það kemur óvart að talsmaður æðarbænda þekki ekki til þessa ákvæðis, því það er að finna í reglugerð sem fjallar m.a. um sértækar aðgerðir til verndunar æðarvarps.

Fram kemur að bæta þurfi samskipti æðarbænda og Náttúrufræðistofnunar Íslands og að það sé með öllu ólíðandi að starfsmenn stofnunarinnar fljúgi lágflug yfir æðarvarp á varptíma í þeim tilgangi að kanna arnarvarp. „Þarna er um lofthernað að ræða“ er haft eftir Ásgeiri Gunnari. Í framhaldinu leggur hann til að allt eftirlit með arnar-stofninum verði fært til heimamanna og að í Stykkishólmi sé Náttúrustofa sem vel geti sinnt vöktun á arnarstofninum. Það er rétt að öflug og vaxandi starfsemi er hjá Náttúrustofu Vesturlands í Stykkishólmi og tekið skal fram að þegar er gott samstarf milli hennar og Náttúrufræðistofnunar um vöktun og rannsóknir á arnarstofninum. Hvað varðar eftirlit með örnum úr lofti, þá er því til að svara að það er langódýrasta og árangursríkasta leiðin til að fylgjast með örnum og veldur hlutfallslega miklu minni truflun en heimsóknir á bátum eða á landi. Þetta er aðferð sem tíðkast nær alls staðar í heiminum við vöktun arna og skyldra tegunda. Eftirlit með örnum úr lofti hefur verið stundað hér á landi meira og minna samfellt frá 1987 og fer að mestu leyti fram utan þess tíma sem æðarfugl situr í varpi, þ.e. í apríl og júlí. Flogið er með leyfi viðkomandi aðila (Umhverfisráðuneytis og Flugmálastjórnar) og fullyrðingar um að þetta eftirlitsflug valdi einhverju tjóni á æðarvarpi eru algerlega úr lausu lofti gripnar.

Loks skal tekið fram að Náttúrufræðistofnun Íslands og þeir starfsmenn hennar sem annast hafa eftirlit og rannsóknir með arnarstofninum, lengst af í samstarfi við Fuglaverndarfélag Íslands, hafa átt ánægjuleg samskipti og notið hjálpar og leiðsagnar fjölda æðarbænda.20. febrúar 2004

Kristinn Haukur Skarphéðinsson,
sviðsstjóri dýravistfræðisviðs Náttúrufræðistofnunar Íslands og félagi í Æðarræktarfélgi Íslands