Verndun arnarsetra

Skrifað af: Administrator

Sunnudagur, 22. Febrúar 2004 00:00

Fyrir Alþingi liggur nú frumvarp umhverfisráðherra, Sivjar Friðleifsdóttur, um breytingar á villidýralögunum (nr. 64/1994). Meðal nýjunga sem þar er að finna eru sérákvæði um verndun arna, sem styrkja eiga þær reglur sem nú gilda. Í frumvarpinu er annars vegar fjallað um verndun arnarsetra, þ.e. allra þeirra staða sem ernir hafa orpið á, en sumir þeirra hafa verið í ábúð um áratugaskeið, jafnvel um aldir. Hins vegar er fjallað um umgengni í grennd við þau arnarsetur sem eru í ábúð hverju sinni. Er ætlast til þess að menn forðist að koma í námunda við arnarhreiður á varptíma og ekki nær en 500 m en það er sú fjarlægð sem ernir við hreiður láta oftast til sín heyra ef menn nálgast hreiður. Það á því flestum að vera ljóst að þegar fuglarnir hefja sig á loft og fara að gagga að þá eru menn eru komnir inn á hreiðurhelgi arnarins. Landeigendum er auk þess flestum kunnugt um arnarhreiðrin og þurfa þeir því ekki sérstakar leiðbeiningar um hvernig þeir eiga að hegða sér í grennd við hreiður þessa viðkvæma og stygga fugls. Umrædd ákvæði gilda á varptíma arna (15. mars–15. ágúst) og miðast við þann tíma sem ernir fara að búa sig undir varp, þ.e. í seinni hluta mars og allt þar til ungar komast á flug í ágúst. Engu að síður er gert ráð fyrir því að landeigendum og umráðamönnum lands verði heimilt að stunda hefðbundnar nytjar í grennd við arnarhreiður í ábúð svo fremi sem menn sýna ýtrustu varkárni.

Hvað eru mörg arnarsetur á Íslandi?
Ernir helga sér óðal (varpsvæði) sem nefnt er arnarsetur og eru á hverju þeirra einn eða fleiri varpstaðir. Alls er vitað með vissu um 168 arnarsetur í landinu og eru þau langflest á núverandi varpslóðum arna, sem ná frá sunnanverðum Faxaflóa til Húnaflóa. Árið 2003 var vitað með vissu um ábúð á 54 þeirra og talið var að 3 að auki væru í ábúð. Arnarstofninn var þá talinn 57 pör og hefur ekki verið stærri síðan hann var friðaður árið 1914. Ernir voru hins vegar miklu algengari áður fyrr og allt til loka 19. aldar er skipuleg útrýmingarherferð hófst sem olli því að örninn var nær útdauða. Þrátt fyrir að vitneskja sé um 168 arnarsetur er því afar líklegt að þau hafi verið mun fleiri, því þegar rýnt er í gamlar heimildir rekast menn iðulega á heimildir um forn arnarsetur.

Hvað eru varpstaðirnir margir?
Sem fyrr segir er vitað um tæplega 170 arnarsetur á Íslandi – varpstaðirnir eru þó mun fleiri. Fylgst hefur verið gaumgæfilega með arnarvarpi á þeim setrum sem verið hafa í ábúð á síðustu áratugum og því vita menn gjörla um einstaka varpstaði. Á sumum setrum eru varpstaðirnir 5-10, stundum mjög nálægt hver öðrum en einnig í allt að 3-4 km fjarlægð. Venjulega eru þó ekki nema 2-3 varpstaðir á hverju setri.

Á hvernig stöðum verpa ernir?
Nú verpa ernir fyrst og fremst í eyjum og hólmum og lágum nesjum og klettsnösum skammt frá sjó. Nokkur pör verpa á hraundröngum en engir ernir verpa um þessar mundir í ókleifum hömrum eða bröttum fjallshlíðum en slíkir staðir voru helstu heimkynni arna fyrir um 100 árum þegar ofsóknir höfðu hrakið fuglana upp í ógenga hamra. Hreiðrið er stundum mikil lurkadyngja en stundum aðeins gróp í grassvörð, fóðrað með sinu. Einnig nota ernir þangdrjóla og hvannir í hreiðrið.

Forn setur
Þrátt fyrir að ernir hafi ekki orpið á sumum setrum í 100-150 ár eru enn ummerki um dvöl þeirra þar; hvanngresi og blómstóð vegna áburðar um aldaskeið. Á síðustu árum (1994-2003) hefur arnarstofninn vaxið um 15 pör (úr 42 í 57). Oftast nær hafa þessi “nýju” pör” orpið á stöðum þar sem öruggar heimildir eru um arnarvarp áður fyrr; sum þessara setra höfðu verið í eyði í allt að 120 ár. Það má því telja afar líklegt að ernir muni smám saman nema land á sínum gömlu heimaslóðum, svo fremi sem stofninn haldi áfram að dafna og setrunum verði ekki raskað eða þau gerð óbyggileg með átroðningi og mikilli umferð. Það er því afar mikilvægt fyrir framtíð arnarstofnsins að vernda þessi gömlu setur.

Hvað breytist?
Í frumvarpi ráðherra er gert ráð fyrir lögfestingu nokkurra ákvæða reglugerðar sem í gildi hafa verið síðan 1996. Auk þess eru skýrt betur hvað sé átt við með banni við röskun hreiðurstaða arna og tekið fram að það eigi við um alla varpstaði, forna og nýja. Með því móti er verið að taka af allan vafa um að óheimilt sé að raska slíkum stöðum eða koma vega fyrir varp arna þar, kysu þeir að hreiðra um sig á þessum stöðum.

Kristinn Haukur Skarphéðinsson